در سایه وابستگی شدید تجارت عربستان به دریای سرخ، محاصره اعمال شده توسط یمن، پیامد فاجعه‌باری برای ریاض دارد.
با اعلام رسمی آغاز محاصره یمن علیه عربستان سعودی که روز گذشته از زبان یحیی سریع، سخنگوی نیروهای مسلح یمن بیان شد، نگرانی‌های عربستان و شرکای آن در ائتلاف متجاوز در مورد بسته شدن تنگه باب المندب افزایش یافته است.
به گزارش الجزیره، بیانیه ارتش یمن در مورد محاصره علیه عربستان، کشتیرانی این کشور از طریق تنگه باب المندب را در معرض تهدید جدیدی قرار می‌دهد، آن هم در شرایطی که این تنگه بعد از اختلال در ترافیک کشتیرانی در تنگه هرمز به یک خروجی اصلی برای صادرات نفت تبدیل شده است.
در همین زمینه قیمت نفت در پایان معاملات افزایش یافت و قیمت نفت خام برنت با ۱٫۱۲ دلار یا ۱٫۲۷ درصد افزایش به ۸۹٫۲۲ دلار در هر بشکه رسید، در حالی که قیمت نفت خام آمریکا با ۷۴ سنت یا ۰٫۹۰ درصد افزایش به ۸۳٫۲۳ دلار در هر بشکه رسید.
وابستگی شدید تجارت عربستان به دریای سرخ و تنگه باب المندب
خبرگزاری رویترز تخمین می‌زند که بسته شدن کامل تنگه باب المندب می‌تواند عرضه جهانی نفت را ۷ درصد کاهش دهد، زیرا مانع از خروج اکثر صادرات نفت عربستان از منطقه از طریق مسیرهای فعلی آنها می‌شود.
شرکت تحلیل داده‌های کشتیرانی کپلر اعلام کرد که ورود حوثی‌ها یمن به این درگیری، خطرات را از تنگه هرمز به دریای سرخ منتقل می‌کند و تنگه باب‌المندب را که به مسیری حیاتی برای انتقال نفت خام و فرآورده‌های نفتی عربستان و همچنین تجارت بین اروپا و آسیا تبدیل شده است، تهدید می‌کند.
این شرکت گزارش داد که خط لوله شرق-غرب و زیرساخت‌های صادراتی در ینبع برای تضمین تداوم صادرات نفت عربستان در صورت اختلال در تنگه هرمز، قبل از اینکه خود ینبع به یک مرکز بزرگ پالایش و صادرات تبدیل شود، ساخته شده‌اند.
همچنین داده‌های ردیابی کشتی که توسط بلومبرگ گردآوری شده است، نشان می‌دهد که صادرات نفت خام از بندر ینبع در ماه ژوئن به رکورد ۴٫۱۹ میلیون بشکه در روز رسیده است، پس از آنکه عربستان سعودی پس از اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز، بخش عمده صادرات خود را به دریای سرخ منتقل کرد.
خبرگزاری بلومبرگ تاکید کرد که این محموله‌های صادر شده توسط عربستان، به کاهش اختلالات در عرضه جهانی نفت کمک کرده‌اند، اما آنها در برابر تهدیداتی که تانکرها اکنون در دریای سرخ با آن مواجه هستند، آسیب‌پذیر شده‌اند.
داده‌های بلومبرگ از اوایل ماه مارس همچنین نشان می‌دهد که عربستان سعودی، اولین محموله‌های خود را از پایانه‌های خلیج فارس در ماه ژوئن بارگیری کرده است، در حالی که ینبع همچنان منبع اکثر قریب به اتفاق صادرات نفت خام در طول همین ماه بوده است.
داده‌های بلومبرگ بین محموله‌هایی که از ینبع به سمت شمال از طریق کانال سوئز و آنهایی که به سمت جنوب از طریق باب المندب می‌روند، تفاوتی قائل نمی‌شود.
جدیدترین رقم مستقیم برای ترانزیت از طریق تنگه باب المندب، اطلاعاتی است که شرکت کپلر منتشر کرده و بر اساس آن، جریان نفت خام از طریق باب المندب در ماه مارس به ۳٫۹۷ میلیون بشکه در روز رسیده است که از این میزان، تقریباً ۱٫۷۵ میلیون بشکه در روز از ینبع بارگیری شده است، در مقایسه با حدود ۱٫۷۹ میلیون بشکه نفت خام روسیه که به مقصد آسیا بوده است.
عربستان سعودی پیش از این در ۲۵ جولای ۲۰۱۸ بعد از حمله نیروهای مسلح یمن به دو نفتکش غول‌پیکر متعلق به شرکت ملی کشتیرانی عربستان (بحری)، هر کدام با ظرفیت دو میلیون بشکه، در دریای سرخ، تمام حمل و نقل نفت خام از طریق تنگه باب المندب را به حالت تعلیق درآورده بود.
این تعلیق تقریباً ۱۰ روز طول کشید تا اینکه عربستان سعودی در ۴ آگوست ۲۰۱۸ از سرگیری حمل و نقل نفت از طریق تنگه را پس از تکمیل اقدامات انجام شده توسط ائتلاف متجاوز برای تأمین امنیت کشتی‌های خود اعلام کرد.
اخیرا شرکت آرامکو عربستان اعلام کرد که پمپاژ از طریق خط لوله شرق-غرب را در سه ماهه اول سال ۲۰۲۶ به ظرفیت کامل ۷ میلیون بشکه در روز افزایش داده است. این کار برای پشتیبانی از صادرات از طریق سواحل غربی و ارائه مسیر جایگزین برای مشتریانی که تحت تأثیر محدودیت‌های کشتیرانی در تنگه هرمز قرار گرفته‌اند، انجام شده است.
این خط لوله تقریباً ۱۲۰۰ کیلومتر طول دارد. آرامکو توضیح داد که ظرفیت ۷ میلیون بشکه‌ای روزانه آن شامل حدود ۲ میلیون بشکه در روز است که به پالایشگاه‌های ساحل غربی ارسال می‌شود، ضمن اینکه امکان صادرات نفت خام و فرآورده‌های پالایش شده از ینبع به سمت شمال از طریق کانال سوئز و خط لوله سومد یا به سمت جنوب از طریق تنگه باب المندب را نیز فراهم می‌کند.
وزارت انرژی عربستان سعودی در آوریل گذشته اعلام کرد که پس از حملاتی که باعث از دست رفتن تقریباً ۷۰۰۰۰۰ بشکه در روز از ظرفیت پمپاژ خط لوله شرق-غرب شد، این خط لوله به ظرفیت کامل ۷ میلیون بشکه در روز بازگشته است.
بندر صنعتی ملک فهد در ینبع بزرگترین مرکز بارگیری نفت خام، فرآورده‌های پالایش‌شده و پتروشیمی در سواحل دریای سرخ است. طبق داده‌های سازمان بنادر عربستان سعودی، این بندر سالانه ۲۱۰ میلیون تن ظرفیت بارگیری دارد و شامل ۳۴ اسکله و ۱۰ ترمینال است.
میزان تجارت عربستان از طریق بنادر دریای سرخ چقدر است؟
کل صادرات کالاهای عربستان سعودی در سال ۲۰۲۵ تقریباً به ۱٫۱۷ تریلیون ریال سعودی (۳۱۲ میلیارد دلار آمریکا) رسید، در حالی که واردات تقریباً ۹۴۹٫۸ میلیارد ریال سعودی (۲۵۳٫۳ میلیارد دلار آمریکا) بود. طبق داده‌های اداره کل آمار، صادرات غیرنفتی، شامل صادرات مجدد، تقریباً به ۳۶۶٫۱ میلیارد ریال سعودی (۹۷٫۶ میلیارد دلار آمریکا) رسید.
طبق داده‌های اداره کل آمار، بندر اسلامی جده ۲۲٫۱ درصد از واردات عربستان سعودی را در سال ۲۰۲۵ انجام داده است.
طبق داده‌های این اداره، بندر اسلامی جده همچنین ۱۱٫۷ درصد از صادرات غیرنفتی عربستان سعودی را در سال ۲۰۲۵ انجام داده است.
بولتن تجارت بین‌المللی عربستان سعودی تفاوتی بین محموله‌هایی که از طریق باب المندب به بندر جده وارد یا از آن خارج می‌شوند و محموله‌هایی که از کانال سوئز استفاده می‌کنند، قائل نمی‌شود. علاوه بر این، داده‌های صادرات بر اساس بندر محدود به صادرات غیرنفتی است.
سناریوهای تاریک برای تجارت عربستان بعد از اجرای معادله یمن در باب‌المندب
شرکت تحلیل داده‌های کشتیرانی کپلر تخمین می‌زند که اختلال در باب المندب، تانکرهای نفت خام عربستان سعودی را که از ینبع به آسیا سفر می‌کنند، مجبور می‌کند تا از طریق کانال سوئز به سمت شمال حرکت کنند و سپس دماغه امید نیک را دور بزنند تا به خریداران آسیایی برسند. بر این اساس به عنوان مثال سفر از ینبع به کره جنوبی از ۲۴ به ۵۴ روز افزایش می‌یابد.
بر اساس این گزارش، مسیر جایگزین، تقاضای حمل و نقل، بر حسب تناژ مایل، را تقریباً سه برابر سطح فعلی افزایش می‌دهد. همچنین ابرنفتکش‌ها به دلیل محدودیت‌های آبخور نمی‌توانند با بار کامل از کانال سوئز عبور کنند و این امر مستلزم استفاده از تانکرهای سوئزمکس یا کار با ابرنفتکش‌ها با بار جزئی است.
این شرکت تاکید کرد که مسیر جایگزین مستلزم سازماندهی مجدد عملیات بارگیری در ینبع، افزایش اتکا به نفتکش‌های کوچک‌تر و مدیریت ازدحام احتمالی در کانال سوئز است. همچنین ممکن است این کار مستلزم انجام عملیات لجستیکی گسترده برای انتقال نفت خام به آن سوی کانال و سپس بارگیری مجدد آن به نفتکش‌های بزرگتر در مدیترانه باشد که هزینه زیادی دارد.
کپلر در ارزیابی دیگری اعلام کرد که دور زدن باب المندب، زمان حمل و نقل بین غرب و شرق آسیا را تقریباً به ۵۰ روز افزایش می‌دهد که بیش از دو برابر زمان حمل و نقل فعلی است. این امر همچنین هزینه‌های حمل و نقل و مصرف سوخت را افزایش می‌دهد و توزیع مجدد نفتکش‌های فعال در سطح جهانی را ضروری می‌کند و در نتیجه، دسترسی به بشکه‌ها برای تحویل فوری در بازار آسیا را کاهش می‌دهد.
این شرکت تحلیل داده‌های کشتیرانی معتقد است که اختلال در باب المندب لزوماً عرضه نفت عربستان را متوقف نمی‌کند، زیرا محموله‌ها می‌توانند به مسیر طولانی‌تر هدایت شوند. با این حال، هزینه حمل و نقل نفت خام و قیمت‌ها را هنگام تحویل به خریداران آسیایی افزایش می‌دهد.
کپلر در مورد فرآورده‌های نفتی تصفیه‌شده اعلام کرد که صادرات از بنادر دریای سرخ عمدتاً به سمت غرب است، در حالی که شرق و جنوب شرقی آسیا پس از کاهش محموله‌های نفتی از خلیج فارس، بیشتر به عرضه فرآورده‌های نفتی عربستان سعودی از دریای سرخ وابسته شده‌اند و این امر این دو منطقه را در صورت اختلال در باب المندب در معرض هزینه‌های حمل و نقل بالاتر قرار می‌دهد.
ناظران معتقدند که پیامدهای گسترش درگیری به باب‌المندب بسیار فراتر از افزایش هزینه‌های کشتیرانی و بیمه است و بر تورم و رشد اقتصادی جهانی تأثیر می‌گذارد. طبق تخمینی که توسط بنیاد آبزرور منتشر شده است، تخمین‌ها نشان می‌دهد که اختلال ترکیبی تنگه هرمز و باب‌المندب، علاوه بر مسدود کردن تقریباً یک‌چهارم از عرضه نفت و گاز جهان، روزانه تقریباً ۱۰ میلیارد دلار از تجارت جهانی را به خطر می‌اندازد.
طبق همین تخمین، مجبور کردن کشتی‌ها به اجتناب از دریای سرخ و طی کردن مسیر دماغه امید نیک، بار لجستیکی قابل‌توجهی را به‌همراه دارد، این مسیر جایگزین، ۱۰ تا ۱۴ روز به زمان حمل‌ونقل و هزینه‌های سوخت از ۱٫۲ میلیون تا ۱٫۸ میلیون دلار در هر سفر دریایی اضافه می‌کند.
با وجود تلاش‌های کشورهای خلیج فارس برای توسعه مسیرهای جایگزین پس از اختلالات در تنگه هرمز، تنگه باب‌المندب همچنان یک شریان حیاتی و ضروری است، به‌ویژه برای صادرات به بازارهای آسیایی که تشنه انرژی هستند، این بدان معناست که بسته شدن این تنگه، مزیت استراتژیک بنادر دریای سرخ برای کشورهای خلیج فارس را تضعیف می‌کند.
تحلیلگران همچنین تاکید دارند که ادعاهای دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، مبنی بر اینکه بحران تنگه هرمز بر جهان تأثیری نخواهد گذاشت، نادرست است. شواهد نشان می‌دهد که همه تحت‌تأثیر افزایش قیمت‌ها، به‌ویژه برای سوخت و حمل‌ونقل، قرار گرفته‌اند و در این شرایط اگر تنگه باب‌المندب به تهدیدات موجود اضافه شود، جهان با خطر قابل‌توجهی از کندشدن بیشتر زنجیره‌های تأمین و افزایش قابل‌توجه هزینه‌ها روبه‌رو خواهد شد.
